Cẩm nang sức khỏe
Khoảnh khắc đẹp và trí nhớ: vì sao những cảnh đẹp ở lại với ta và chúng định hình tương lai ta hình dung ra sao
Nghiên cứu về trí nhớ nói gì về những khoảnh khắc đẹp: vì sao chúng lưu lại lâu, nhớ lại chúng giúp giảm căng thẳng thế nào, và nên chụp, giữ chúng ra sao.
Nghiên cứu về trí nhớ nói gì về những khoảnh khắc đẹp: vì sao chúng lưu lại lâu, nhớ lại chúng giúp giảm căng thẳng thế nào, và nên chụp, giữ chúng ra sao.
Bình minh trên cánh đồng, sự tĩnh lặng sau cơn mưa, tiếng cười của người bạn ở bàn bên: có những khoảnh khắc ở lại với ta rất lâu sau khi những ngày bình thường đã hòa lẫn và phai đi. Nghiên cứu về cảm xúc và trí nhớ giúp giải thích vì sao, và còn gợi ra điều hữu ích hơn cả nỗi hoài niệm. Bộ não dùng những cảnh đã nhớ làm nguyên liệu khi hình dung điều sắp tới, nên những khoảnh khắc bạn để ý và giữ lại có thể lặng lẽ định hình tương lai mà bạn có thể tưởng tượng.

Ảnh: MimsiBortolazzi, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Điều cần biết trước
- Những trải nghiệm khơi dậy cảm xúc mạnh, dù dễ chịu hay đáng sợ, thường được nhớ rõ hơn những trải nghiệm bình thường. Hạch hạnh nhân góp phần củng cố những ký ức này trong lúc chúng được lưu giữ.
- Nhớ lại quá khứ và tưởng tượng tương lai dựa trên những quá trình trong não trùng lặp nhau rất nhiều. Các cảnh trong tương lai được dựng nên bằng cách ghép lại những mảnh của trải nghiệm đã qua.
- Trong các nghiên cứu hình ảnh não, nhớ lại kỷ niệm vui đã kích hoạt mạch phần thưởng, và người tham gia sẵn lòng bỏ một khoản tiền nhỏ để được hồi tưởng những lúc tươi đẹp.
- Trong các nghiên cứu ở phòng thí nghiệm, nhớ lại kỷ niệm tích cực sau một nhiệm vụ gây căng thẳng giúp cortisol, hormone căng thẳng, tăng ít hơn và tâm trạng tiêu cực giảm đi.
- Chụp ảnh có thể giúp hoặc làm hại trí nhớ, tùy vào việc máy ảnh hướng sự chú ý của bạn vào cảnh vật hay thay thế cho việc nhìn.
Vì sao những khoảnh khắc đẹp ở lại
Khi điều gì đó chạm đến ta, bộ não đánh dấu nó là quan trọng. Một bài tổng quan của nhà thần kinh học James McGaugh tập hợp các nghiên cứu trên động vật và con người cho thấy hạch hạnh nhân, cùng với hormone căng thẳng và các tín hiệu hóa học khác, điều chỉnh mức độ vững chắc khi một ký ức được củng cố. Cảm xúc càng dâng cao trong lúc sự việc diễn ra thì về sau càng dễ nhớ lại, và điều này đúng với cả trải nghiệm dễ chịu lẫn đáng sợ.
Cảm xúc tích cực cũng thay đổi cách ta đón nhận thế giới. Theo thuyết "mở rộng và xây dựng" của Barbara Fredrickson, những cảm xúc như niềm vui, sự hứng thú và mãn nguyện mở rộng những suy nghĩ và hành động nảy ra trong khoảnh khắc đó, và theo thời gian giúp con người tích lũy những nguồn lực bền lâu như kỹ năng, các mối quan hệ và khả năng phục hồi. Một phút kinh ngạc trên đường mòn núi tự nó đã dễ chịu, và còn có thể khiến bạn cởi mở hơn một chút với những gì xung quanh.
Nhớ quá khứ, hình dung tương lai
Hai nhà tâm lý học Daniel Schacter và Donna Rose Addis mô tả trí nhớ là một quá trình mang tính kiến tạo: nó không phát lại quá khứ như một đoạn ghi hình mà dựng lại mỗi lần ta nhớ. Họ cho rằng sự linh hoạt này có mục đích. Vì tương lai không bao giờ lặp lại y nguyên quá khứ, não hình dung điều sắp đến bằng cách rút ra các yếu tố từ trải nghiệm trước đó và ghép chúng lại, và hình ảnh não cho thấy các mạng lưới dùng để nhớ và để tưởng tượng trùng lặp rất lớn.
Hệ quả thực tế rất đơn giản: điều bạn lưu giữ quyết định điều bạn có thể hình dung về sau. Nếu ký ức chỉ chứa những ngày vội vã và lo âu, đó là những mảnh duy nhất có sẵn khi bạn tưởng tượng ngày mai. Nếu nó còn chứa những cảnh rõ nét về vẻ đẹp, sự bình yên, lòng tốt và sự hồi phục, não sẽ có nguyên liệu phong phú hơn nhiều để xây dựng.
Ký ức đẹp giữa lúc căng thẳng
Nhiều nghiên cứu gợi ý rằng nhớ lại kỷ niệm đẹp làm được nhiều hơn là chỉ mang lại cảm giác dễ chịu. Trong một nghiên cứu cộng hưởng từ chức năng (fMRI) của phòng thí nghiệm Mauricio Delgado, nhớ lại những kỷ niệm tích cực của bản thân đã kích hoạt thể vân và vỏ não trước trán giữa, những vùng cũng phản ứng với phần thưởng như tiền bạc. Hoạt động càng mạnh thì cảm xúc tích cực khi hồi tưởng càng rõ, và phản ứng của thể vân lớn hơn ở những người có tâm trạng tốt lên sau nhiệm vụ.
Trong một nghiên cứu tiếp theo, cùng nhóm nghiên cứu cho người tham gia trải qua căng thẳng cấp tính rồi đề nghị họ nhớ lại kỷ niệm tích cực hoặc trung tính. Nhớ lại kỷ niệm tích cực khiến cortisol tăng ít hơn và tâm trạng tiêu cực nhẹ hơn. Một nghiên cứu khác trên 427 thanh thiếu niên có nguy cơ trầm cảm cao do từng trải qua căng thẳng thời thơ ấu cho thấy những em nhớ lại được kỷ niệm tích cực cụ thể hơn có mức cortisol buổi sáng thấp hơn và ít suy nghĩ tiêu cực về bản thân hơn khi tâm trạng sa sút trong suốt năm sau đó. Đây là nghiên cứu quan sát, nên nó cho thấy mối liên hệ chứ không phải nguyên nhân, nhưng vẫn chỉ về cùng một hướng: những ký ức đẹp cụ thể và chi tiết dường như là một nguồn lực hữu ích.
Ảnh và trí nhớ
Với người đi du lịch, máy ảnh có mặt trong gần như mọi khoảnh khắc đẹp, và nghiên cứu cho thấy nó tác động theo cả hai chiều. Trong một nghiên cứu tại bảo tàng của Linda Henkel, những người chụp toàn bộ hiện vật về sau nhớ được ít hiện vật và ít chi tiết hơn những người chỉ ngắm. Nhưng khi họ phóng to để chụp một chi tiết cụ thể, trí nhớ lại không bị suy giảm: sự chú ý thêm cần có để căn khung dường như đã triệt tiêu hiệu ứng đó.
Các nghiên cứu khác cho thấy những người được tự do chụp ảnh trong một trải nghiệm về sau nhận ra nhiều hơn những gì mình đã thấy, kể cả khi không xem lại ảnh, nhưng nhớ ít hơn những gì mình đã nghe. Chụp ảnh cũng làm tăng sự thích thú với trải nghiệm tích cực khi nó khiến người ta dấn thân hơn, nhưng không như vậy khi nó làm gián đoạn trải nghiệm hoặc khi bản thân trải nghiệm đã rất cuốn hút. Bài học không phải là cất máy ảnh đi, mà là dùng nó để nhìn kỹ hơn, rồi hạ nó xuống để cảm nhận âm thanh, mùi hương và con người xung quanh.
Một thói quen đơn giản
- Mỗi ngày, hãy để ý một cảnh cụ thể khiến bạn thấy đẹp, bình yên hay tràn đầy sức sống. Cảnh nhỏ cũng được: ánh nắng trên bức tường, làn hơi bốc lên từ tách trà, con phố sau cơn mưa.
- Chụp một tấm ảnh có chủ ý. Hãy căn khung chi tiết đã thu hút bạn thay vì chụp mọi thứ, rồi cất điện thoại và tiếp tục nhìn, lắng nghe thêm một lúc.
- Viết một câu có chi tiết giác quan. "Ánh cam ấm áp trên bến cảng và mùi cá nướng" dễ nhớ lại hơn nhiều so với "một buổi tối đẹp".
- Giữ ảnh cùng với nơi chốn và ngày mà nó thuộc về, để có thể tìm lại cảnh đó khi bạn muốn.
- Mỗi tuần một lần, xem lại những cảnh đã giữ và chọn một cảnh vẫn còn rõ nét. Hãy tự hỏi điều gì đã xảy ra, cơ thể bạn cảm thấy thế nào, và ký ức đó có thể giúp ích ở đâu trong tuần tới.
- Khi lên kế hoạch, hãy nối một khoảnh khắc đẹp đã nhớ với một bước nhỏ tiếp theo, chẳng hạn quay lại một nơi, gọi cho ai đó, hay đi dạo vào cùng giờ ấy.
Điều này có nghĩa và không có nghĩa gì
Nhớ về vẻ đẹp không xóa đi nỗi buồn, sự kiệt sức hay những vấn đề thật, và cũng không phải là nghĩa vụ lúc nào cũng phải vui vẻ. Nhiều nghiên cứu nêu trên được thực hiện trong phòng thí nghiệm với số người tham gia không lớn, và kết quả quan sát chỉ cho thấy mối liên hệ chứ không phải nguyên nhân. Điều có thể khẳng định có cơ sở hẹp hơn: bộ não học từ những gì nó chú ý lặp đi lặp lại, và dùng đến những cảnh đã lưu khi hình dung những gì phía trước.
Lời lẽ trung thực giúp thói quen này đáng tin hơn. Thay vì "mọi chuyện rồi sẽ ổn", hãy thử "hôm nay tôi đã để ý một cảnh đẹp". Nếu tâm trạng chán nản, lo âu hay căng thẳng kéo dài hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày, hãy nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Sưu tầm những khoảnh khắc đẹp có thể đi cùng sự hỗ trợ đó, nhưng không thể thay thế nó.
Nguồn
- McGaugh – The amygdala modulates the consolidation of memories of emotionally arousing experiences (Annual Review of Neuroscience)
- Fredrickson – The broaden-and-build theory of positive emotions (Philosophical Transactions of the Royal Society B)
- Schacter và Addis – The cognitive neuroscience of constructive memory: remembering the past and imagining the future (Philosophical Transactions of the Royal Society B)
- Speer, Bhanji và Delgado – Savoring the past: positive memories evoke value representations in the striatum (Neuron)
- Speer và Delgado – Reminiscing about positive memories buffers acute stress responses (Nature Human Behaviour)
- Askelund, Schweizer, Goodyer và van Harmelen – Positive memory specificity is associated with reduced vulnerability to depression (Nature Human Behaviour)
- Henkel – Point-and-shoot memories: the influence of taking photos on memory for a museum tour (Psychological Science)
- Barasch, Diehl, Silverman và Zauberman – Photographic memory: the effects of volitional photo taking on memory for visual and auditory aspects of an experience (Psychological Science)
- Diehl, Zauberman và Barasch – How taking photos increases enjoyment of experiences (Journal of Personality and Social Psychology)